სახალხო დამცველმა, ლევან იოსელიანმა პარლამენტში 2025 წლის ანგარიში წარადგინა. ომბუდსმენის დოკუმენტში ასახულია ქვეყანაში ადამიანის უფლებების მხრივ არსებული ძირითადი გამოწვევები, პენიტენციური სისტემის ხარვეზები, აქციებზე დაკავებულთა მდგომარეობა და საკანონმდებლო შეზღუდვები.

სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს საპატიმროებში პატიმრების, მათ შორის არასრულწლოვანების, სრული გაშიშვლებისა და ბუქნების გაკეთების იძულების უკანონო პრაქტიკაზე. ამასთან, ანგარიშში ხაზგასმულია სამედიცინო სერვისების ხელმისაწვდომობის პრობლემა და მუდმივი საჩივრები გაჭიანურებულ მკურნალობაზე.

"უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო წელს სახალხო დამცველის სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა კვლავ მიიღო ინფორმაცია პატიმრების, მათ შორის არასრულწლოვანების, პირველადი შესახლების დროს სრული გაშიშვლების და ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის შესახებ. მოგეხსენებათ, რომ ამგვარი პრაქტიკა არა მხოლოდ ეწინააღმდეგება დაწესებულებების დებულებებს, არამედ დამამცირებელ მოპყრობას წარმოადგენს.

საანგარიშო წლის განმავლობაში პატიმრები კვლავ აქტიურად მოგვმართავდნენ გაჭიანურებული ან არასაკმარისი სამედიცინო მომსახურების მიღების შესახებ განცხადებებით", — აღნიშნულია ანგარიშში.

ომბუდსმენი საუბრობს საპატიმროებში არსებულ გადატვირთულობასა და რესოციალიზაციის პროგრამების დეფიციტზე. განსაკუთრებული რისკის მქონე დაწესებულებებში მსჯავრდებულები თითქმის მთელ დღეს საკნებში ატარებენ, რაც მათ ფსიქიკურ და ფიზიკურ ჯანმრთელობაზე უარყოფითად აისახება.

"პატიმრების ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე უარყოფით გავლენას ახდენს მსჯავრდებულთა რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციის პროგრამების არასაკმარისი რაოდენობა, ასევე დახურულ, განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებების შეზღუდული რეჟიმი, ინციდენტების მართვის პრაქტიკა, გადატვირთულობა და საცხოვრებელი ადგილიდან მოშორებულ დაწესებულებებში განთავსება.

დახურულ და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში პატიმრები კვლავ 23 საათს ატარებენ საკანში და მხოლოდ 1 საათით გადიან სასეირნო სივრცეებში, სადაც არ არის შექმნილი განტვირთვისა და სათანადო ფიზიკური ვარჯიშისთვის საჭირო სათანადო პირობები", — წერია ანგარიშში.

ანგარიშის მიხედვით, სახალხო დამცველის აპარატმა ასეულობით დაკავებული მოინახულა. მათგან ნახევარზე მეტი პოლიციელების მხრიდან არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდა, ბევრ მათგანს კი სხეულზე ფიზიკური დაზიანებები აღენიშნებოდა, მათ შორის ივნისის საპროტესტო აქციების დროს.

"ანგარიშის წარდგენის დროისთვის სახალხო დამცველის წარმომადგენლებს მონახულებული ჰყავდათ აქციებზე დაკავებული ჯამში 573 პირი, რომელთაგან სავარაუდო არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდა 302 დაკავებული, დაზიანებები აღენიშნებოდა 194 პირს. მონახულებულ დაკავებულთაგან 49 იყო ქალი და 2 არასრულწლოვანი [...] მოვინახულეთ ივნისის საპროტესტო აქციებზე დაკავებული 131 პირი, რომელთაგან პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან სავარაუდო არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდა 35 პირი. დაზიანებები აღენიშნებოდა 17 დაკავებულს", — წერია სახალხო დამცველის ანგარიში.

ლევან იოსელიანი აღნიშნავს, რომ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ვითარება დამძიმდა — გაიზარდა უკანონო პატიმრობის ვადები, ხოლო გალისა და ახალგორის სკოლებში ქართულ ენაზე სწავლება დაწყებით კლასებში სრულად ჩაანაცვლეს უცხო ენის სტატუსით.

"წინა წლებისგან განსხვავებით, როდესაც უკანონოდ დაკავებული პირების გათავისუფლება ძირითადად ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის დადგენითა და შესაბამისი ჯარიმის დაკისრებით შემოიფარგლებოდა, ბოლო პერიოდში გახშირდა გრძელვადიანი უკანონო პატიმრობის შემთხვევები.

უმნიშვნელოვანეს გამოწვევად რჩება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მშობლიურ ენაზე განათლების ხელმისაწვდომობა. გალისა და ახალგორის ყველა სკოლაში დაწყებით კლასებში სრულიად აიკრძალა ქართულ ენაზე სწავლება და მშობლიური ენა უცხო ენისა და ლიტერატურის საგნად გადაკეთდა", — აღნიშნულია იოსელიანის ანგარიშში.

სახალხო დამცველის თქმით, საანგარიშო წელს გამოიკვეთა შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების შემზღუდავი ახალი რეგულაციები და არაპროპორციული სანქციები. ომბუდსმენმა ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას, რომ მშვიდობიანი ქმედებებისთვის უალტერნატივო ადმინისტრაციული პატიმრობის დაწესების გამო, მან სადავო ნორმები საკონსტიტუციო სასამართლოში გაასაჩივრა.

"სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების მიმართულებით საანგარიშო წელი გამოირჩეოდა კანონმდებლობის გამკაცრების და ახალი რეგულაციების სიმრავლით. მათ შორის დამატებითი შეზღუდვები დაწესდა შეკრების გამართვის ადგილთან და ფორმასთან დაკავშირებით. ამასთან, უფლების საკანონმდებლო დაცვის გარანტიების შესუსტებას თან სდევდა არაპროპორციული სახდელების დაწესება შეკრების თავისუფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებული სამართალდარღვევებისთვის. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით შემაშფოთებელია შეკრების მონაწილეთა ცალკეული მშვიდობიანი ქმედებების უალტერნატივოდ დაქვემდებარება ადმინისტრაციული პატიმრობისთვის, ასევე, როგორც მათი განმეორებით ჩადენისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაწესება [...] შეკრების თავისუფლების შემზღუდავი რიგი საკანონმდებლო ნორმები საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში გავასაჩივრე", — აღნიშნა იოსელიანმა სხდომაზე.

სახალხო დამცველის შეფასებით, 2025 წლის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად საჯარო სექტორიდან თანამშრომლების სავარაუდო პოლიტიკური ნიშნით დათხოვნა იქცა. მისივე განმარტებით, ორგანულ კანონში შესულმა ცვლილებებმა დააზიანა მართლმსაჯულების გამჭვირვალობისა და სასამართლო პროცესების ღიაობის პრინციპი.

"2025 წლის ერთ-ერთ ყველაზე მწვავე პრობლებად გამოიკვეთა საჯარო მოხელეთა თანამდებობიდან განთავისუფლების ფაქტები, რაც სავარაუდოდ მათ მიერ საჯაროდ გამოხატულ პოლიტიკურ და სამოქალაქო პოზიციებს უკავშირდება. გამოხატვის თავისუფლებით სრულფასოვნად სარგებლობაზე უარყოფითი გავლენა მოახდინა ასევე საერთო სასამართლოების შესახებ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილმა ცვლილებებმა, რომლითაც შეიზღუდა სასამართლოს სხდომების საჯაროობის პრინციპი და, შესაბამისად, მართლმსაჯულების საქვეყნოობისა და გამჭვირვალობის მანამდე არსებული პრაქტიკა", — აღნიშნულია ანგარიშში.

ომბუდსმენმა პარლამენტს საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა, რათა აღმოიფხვრას სისტემური ხარვეზი, რომელიც ბრალდებულებს არასრულწლოვან შვილებთან კონტაქტს ავტომატურად უზღუდავს. იოსელიანის განმარტებით, აღნიშნული საკითხის შესწავლა ლევან ხაბეიშვილის საქმეს უკავშირდება, რის საფუძველზეც სახალხო დამცველი ითხოვს, საგამოძიებო ორგანოებს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების ინდივიდუალური შეფასება დაევალოთ.

"საანგარიშო პერიოდში დავიწყეთ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სისტემური პრობლემის შესწავლა, რომელიც უკავშირდება ბრალდებულთათვის გარე სამყაროსთან კომუნიკაციის უფლების შეზღუდვის პროცესში არასრულწლოვან შვილებთან ურთიერთობის ავტომატურ და ბლანკეტურ შეზღუდვას.

აღნიშნული პრობლემა გამოიკვეთა ბრალდებულ ლევან ხაბეიშვილის საქმის შესწავლის შედეგად, როდესაც აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული პატიმრობის პერიოდში შეეზღუდა გარე სამყაროსთან, მათ შორის არასრულწლოვან შვილებთან კომუნიკაციის უფლება. საგულისხმოა, რომ კანონი ბრალდებულის პირადი ცხოვრების უფლების შემზღუდავი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში არასრულწლოვან შვილებთან ურთიერთობის საკითხზე რაიმე სპეციალურ რეგულაციას არ აწესებს.

აუცილებელია კანონით განისაზღვროს კონკრეტული წესი, რომლის თანახმადაც საგამოძიებო ორგანოს დაევალება ბრალდებულისთვის გარე სამყაროსთან კომუნიკაციის უფლების შეზღუდვის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას, ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით, ბრალდების სპეციფიკისა და საქმის ინდივიდუალური გარემოებებიდან გამომდინარე, განიხილოს ბრალდებულისთვის დაწესებული შეზღუდვის მის არასრულწლოვან შვილზე გაუვრცელებლობის შესაძლებლობის საკითხი. ამ საკითხის დარეგულირების მიზნით საქართველოს პარლამენტს წინადადებითაც მივმართე", — განაცხადა იოსელიანმა.