ადამიანი პრიმატების ერთადერთი სახეობაა, რომელსაც მთელ პოპულაციაში ხელის პრეფერენცია აქვს. PLOS Biology-ში გამოქვეყნებული ოქსფორდის ახალი კვლევა, ორ ფეხზე სიარული და ტვინის ზრდა ადამიანის ხელის პრეფერენციას ხსნის (Bipedalism and brain expansion explain human handedness), ამ ფენომენს ორ ფეხზე სიარულსა და ტვინის ზრდას უკავშირებს.

ეს ადამიანის ევოლუციის ერთ-ერთი უცნაური გამოცანაა. ყველა ადამიანური საზოგადოების მოსახლეობის დაახლოებით 90% მარჯვენა ხელს ამჯობინებს — პრიმატების სხვა არც ერთ სახეობას ამ მასშტაბის პოპულაციური პრეფერენცია არ გააჩნია. მით უფრო საოცარია, რომ ხმელეთზე მცხოვრებ სახეობებს, როგორც წესი, ხელის სუსტი პრეფერენცია აქვთ (ანუ ერთ კონკრეტულ ხელს მეორეს არ ამჯობინებენ), ხეზე მცხოვრებს კი ძლიერი. ადამიანი ხმელეთზე ცხოვრობს, მაგრამ ყველაზე გამოკვეთილი პრეფერენცია სწორედ ჩვენ გვაქვს. მიუხედავად ტვინის, გენებისა და განვითარების შესახებ ათწლეულობის განმავლობაში ჩატარებული კვლევებისა, ევოლუციის ამოუხსნელ საიდუმლოდ რჩებოდა კითხვა: რატომ აღმოჩნდნენ ადამიანები ასე გამოკვეთილად მემარჯვენეები?

კვლევა, რომელსაც ოქსფორდის ანთროპოლოგიისა და მუზეუმის ეთნოგრაფიის სკოლის დოქტორი თომას პიუშელი და რეიჩელ ჰურვიცი, ასევე რედინგის უნივერსიტეტის პროფესორი კრის ვენდიტი ატარებდნენ, მაიმუნებისა და მაღალგანვითარებული პრიმატების 41 სახეობის 2025 ინდივიდის მონაცემებს აერთიანებს. ბაიესიანური მოდელირების გამოყენებით, რომელიც სახეობებს შორის ევოლუციურ კავშირებს ითვალისწინებს, გუნდმა შეამოწმა ხელის პრეფერენციის ევოლუციის ძირითადი არსებული ჰიპოთეზები, მათ შორის: იარაღის გამოყენება, დიეტა, საბინადრო გარემო, სხეულის მასა, სოციალური მოწყობა, ტვინის ზომა და გადაადგილება.

"ეს პირველი კვლევაა, რომელიც ერთ ჩარჩოში ამოწმებს ადამიანის მემარჯვენეობის ძირითად ჰიპოთეზებს. ჩვენი შედეგების მიხედვით, ეს სავარაუდოდ ადამიანის განმასხვავებელ ზოგიერთ ნიშანთანაა დაკავშირებული, განსაკუთრებით, გამართულად სიარულსა და უფრო დიდი ტვინის ევოლუციასთან. პრიმატების მრავალი სახეობის შესწავლით, შეგვიძლია გავიგოთ, მარჯვენა ხელის გამოყენების რომელი ასპექტია უძველესი და საერთო, და რომელი უნიკალურად ადამიანური", — ამბობს დოქტორი თომას პიუშელი, Wendy James-ის ასოცირებული პროფესორი ევოლუციურ ანთროპოლოგიაში.

ადამიანები მკვეთრად გამოირჩეოდნენ ნიმუშიდან, რომელიც სხვა ყველა პრიმატს ხსნიდა, თუმცა როდესაც მკვლევრებმა მოდელში ორი ფაქტორი — ტვინის ზომა და მკლავების სიგრძის თანაფარდობა ფეხებთან (ორ ფეხზე გადაადგილების სტანდარტული ანატომიური მაჩვენებელი) დაამატეს, ეს გამონაკლისი სტატუსი გაქრა. სხვა სიტყვებით: სწორ სიარულსა და დიდ ტვინს თუ გავითვალისწინებთ, ადამიანები ევოლუციური ანომალია აღარ ჩანან.

იმავე მოდელების გამოყენებით გუნდმა ასევე შეძლო ადამიანის წინაპრების სავარაუდო ხელის პრეფერენციის შეფასება. სურათი თანდათანობით იცვლება: ადრეულ ჰომინინებს, როგორებიც არიან არდიპითეკი და ავსტრალოპითეკი, სავარაუდოდ მარჯვენა ხელისკენ მხოლოდ მსუბუქი მიდრეკილება ჰქონდათ, რაც ძირითადად თანამედროვე დიდ მაიმუნებს ჰგავს. ჰომო გვარის გამოჩენასთან ერთად მიდრეკილება შესამჩნევად ძლიერდება — ჰომო ერგასტერის, ჰომო ერექტუსისა და ნეანდერტალელების გავლით — თანამედროვე ჰომო საპიენსში კი თავის უკიდურეს გამოვლინებას აღწევს.

ერთი გამორჩეული გამონაკლისი არსებობს: ჰომო ფლორესიენსისი, ინდონეზიის პატარატვინიანი "ჰობიტი", ხელის გაცილებით სუსტ სავარაუდო პრეფერენციას ავლენს. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ ეს ფართო ნიმუშში ჯდება: ფლორესიენსისს პატარა ტვინი ჰქონდა და სხეული გამართულად სიარულისა და ხეზე ცოცვის ერთობლიობას იყო შეგუებული, და არა სრულად ორ ფეხზე სიარულს. ამაზე მიუთითებს კიდეც მისი ფეხის თითების მოხრილი ფალანგები, რომლებიც ავსტრალოპითეკისას უფრო ჰგავს, ვიდრე თანამედროვე ადამიანს.

დასკვნები ორეტაპიან ისტორიაზე მიუთითებს. პირველი იყო გამართულად სიარული, რამაც ხელები გადაადგილების საჭიროებისგან გაათავისუფლა და ახალი სელექციური წნეხი შექმნა ერთი მხარისკენ მიმართული ხელის დახვეწილი მოძრაობებისთვის. მოგვიანებით მოვიდა უფრო დიდი ტვინი და ზრდასა და გადაწყობასთან ერთად, მარჯვნივ მიდრეკილება დღეს არსებულ თითქმის უნივერსალურ ნიმუშად გამყარდა.

კვლევა მომავალი კვლევისთვის ღია კითხვებს ტოვებს, მათ შორის, ადამიანის დაგროვებითი კულტურის როლს მარჯვენა ხელის პრეფერენციის სტაბილიზაციაში, რატომ შემორჩა მარცხენა ხელის პრეფერენცია საერთოდ, და ისეთ ცხოველებში დამახასიათებელი, როგორიცაა თუთიყუშები და კენგურუები, კიდურის პრეფერენციის მსგავსი ნიმუშები ხომ არ მიუთითებს ცხოველთა სამყაროში უფრო ღრმა, საერთო ფენომენზე.