შეიძლება თუ არა ერთი სამეცნიერო სტატია ოთხი თაობის აკადემიური გზის გაგრძელებად იქცეს? საქართველოს უნივერსიტეტში ამის ერთი განსაკუთრებული მაგალითი არსებობს — კვლევა, რომელმაც სხვადასხვა აკადემიურ საფეხურზე მყოფი მკვლევრები არა მხოლოდ ერთი სამეცნიერო თემის, არამედ ერთმანეთისგან მიღებული ცოდნისა და გამოცდილების გარშემო გააერთიანა.

უნივერსიტეტში სწავლა მხოლოდ აუდიტორიაში მიღებული ცოდნით არ შემოიფარგლება. თანამედროვე აკადემიური განათლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი სტუდენტის კვლევით პროცესში ადრეული ჩართულობაა — შესაძლებლობა, იმუშაოს პროფესორებთან და გამოცდილ მკვლევრებთან ერთად, შეიძინოს კვლევის პრაქტიკული გამოცდილება და, საბოლოოდ, თავადაც იქცეს ახალი იდეების ავტორად და მომავალი თაობის მენტორად.

საქართველოს უნივერსიტეტში ამის კარგი მაგალითია ქართულენოვან კითხვა-პასუხის სისტემებთან დაკავშირებული კვლევა, რომელიც ხელოვნური ინტელექტისა და ბუნებრივი ენის დამუშავების მოდელების გამოყენებას ეხება. სტატია — "AI and NLP Models for Q&A in Georgian" — ერთი კონკრეტული კვლევის შედეგზე მეტია: ის ოთხი თაობის მკვლევართა აკადემიური კავშირის გაგრძელებად შეიძლება განვიხილოთ.

ერთი კვლევითი იდეა — ოთხი თაობა

კვლევის საფუძველში ერთი მნიშვნელოვანი კითხვა იდგა: როგორ შეიძლება ხელოვნური ინტელექტისა და ბუნებრივი ენის დამუშავების თანამედროვე მოდელების გამოყენება ქართულენოვანი კითხვა-პასუხის სისტემის შესაქმნელად?

ამ თემაზე მომზადებული ნაშრომის ავტორები არიან პროფესორები ჰამლეტ მელაძე, თინათინ დავითაშვილი და სერგო ცირამუა, ასევე ახალგაზრდა მკვლევრები — იმ პერიოდში დოქტორანტი დავით ბიტმალკიშევი და ბაკალავრი თათია ელბაქიძე.

ნაშრომი წარდგენილი იყო CSIT 2025-ის საერთაშორისო კონფერენციაზე, სადაც მისი პრეზენტაცია დავით ბიტმალკიშევმა წარადგინა. მისი გამოსვლა კი კონფერენციის საუკეთესო პრეზენტაციად დასახელდა.

თუმცა ამ ისტორიის მთავარი ღირებულება მხოლოდ კვლევის თემასა და მიღებულ შედეგებში არ არის. მისი განსაკუთრებულობა იმ აკადემიურ კავშირშია, რომელიც ნაშრომის ავტორებს ერთმანეთთან აკავშირებს.

ერთი პროფესორი და ოთხი თაობის აკადემიური ჯაჭვი

თუ კვლევის ავტორების აკადემიურ გზას უკან გავყვებით, ერთმანეთთან დაკავშირებულ ოთხ თაობას აღმოვაჩენთ.

პროფესორი ჰამლეტ მელაძე 1970-იან წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჩემი ლექტორი იყო და ჩემი საბაკალავრო ნაშრომის სამეცნიერო საბჭოს თავმჯდომარე გახლდათ.

წლების შემდეგ ის უკვე ჩვენი თანაავტორის, თინათინ დავითაშვილის, ლექტორი და სადიპლომო ნაშრომის ხელმძღვანელი გახდა. მათი აკადემიური ურთიერთობა დროთა განმავლობაში პროფესიული თანამშრომლობისა და საერთო ღირებულებებზე დაფუძნებული პირადი ცხოვრების ნაწილადაც იქცა.

შემდეგ უკვე მე ვასწავლიდი დავით ბიტმალკიშევს და მისი სადოქტორო ნაშრომის ხელმძღვანელი ვიყავი.

დავითმა კი მოგვიანებით თათია ელბაქიძეს ასწავლა და მისი საბაკალავრო ნაშრომის ხელმძღვანელი გახდა.

სწორედ თათიას საბაკალავრო ნაშრომი იქცა იმ კვლევის საფუძვლად, რომელზეც მოგვიანებით სხვადასხვა აკადემიური საფეხურის მკვლევრებმა ერთად იმუშავეს და საბოლოოდ ერთი სამეცნიერო სტატია შექმნეს.

ამგვარად, ერთ ნაშრომში ერთმანეთს შეხვდა ოთხი თაობის აკადემიური გამოცდილება - მასწავლებელი, მისი სტუდენტი, შემდეგი თაობის მკვლევარი და სტუდენტი, რომლის საბაკალავრო კვლევამ ახალი სამეცნიერო ნაშრომის საფუძველი შექმნა.

ამ ისტორიის ყველაზე საინტერესო ნაწილი სწორედ ეს უწყვეტი კავშირია: სტუდენტი დროთა განმავლობაში შეიძლება კოლეგად იქცეს, კოლეგა — მენტორად, ხოლო მენტორობის გამოცდილება შემდეგ კიდევ ერთ ახალ თაობას გადაეცეს.

ასე იქმნება აკადემიური ჯაჭვი, რომელიც ერთი კვლევის დასრულებით არ წყდება.

როცა საბაკალავრო ნაშრომი ახალი კვლევის დასაწყისი ხდება

თათია ელბაქიძის მაგალითი განსაკუთრებით კარგად აჩვენებს, რა მნიშვნელობა აქვს სტუდენტის ადრეულ ჩართულობას სამეცნიერო საქმიანობაში.

საბაკალავრო ნაშრომი ხშირად სტუდენტისთვის სასწავლო პროგრამის ერთ-ერთ საბოლოო ეტაპად აღიქმება. თუმცა, როდესაც სტუდენტს აქვს შესაძლებლობა იმუშაოს რეალურ კვლევით საკითხზე, ითანამშრომლოს გამოცდილ მკვლევრებთან და მისი ნაშრომი შემდგომი კვლევის საფუძვლად იქცეს, განათლების პროცესი სრულიად სხვა მნიშვნელობას იძენს.

ამ შემთხვევაში საბაკალავრო ნაშრომი საბოლოო წერტილი არ აღმოჩნდა. პირიქით - ის ახალი კვლევის საწყისად იქცა.

სწორედ ასეთი გამოცდილება აძლევს სტუდენტს შესაძლებლობას, კვლევა მხოლოდ თეორიულად არ შეისწავლოს და თავად გახდეს მისი მონაწილე. ამ პროცესში სტუდენტი სწავლობს არა მხოლოდ კონკრეტულ მეთოდებსა და ინსტრუმენტებს, არამედ სამეცნიერო აზროვნებას - როგორ დაისვას კვლევითი კითხვა, როგორ შემოწმდეს ჰიპოთეზა, როგორ დამუშავდეს შედეგები და როგორ იქცეს მიღებული ცოდნა ახალი კვლევის საფუძვლად.

ამ თვალსაზრისით, უნივერსიტეტის ერთ-ერთი მთავარი ფუნქცია მხოლოდ ცოდნის გადაცემა კი არა, ცოდნის შექმნის პროცესში ახალი თაობების ჩართვაა.

კვლევითი კულტურა, რომელიც დღეს კიდევ უფრო ვითარდება

საქართველოს უნივერსიტეტში ამგვარი კვლევითი თანამშრომლობის შესაძლებლობები ბოლო წლებში კიდევ უფრო გაფართოვდა.

2024 წელს უნივერსიტეტში ინფორმატიკის ინსტიტუტის დაარსებამ ამ მიმართულების განვითარებას ახალი შესაძლებლობები მისცა. დღეს სტუდენტები პროფესორებთან და მკვლევრებთან ერთად სხვადასხვა კვლევით პროექტში მონაწილეობენ, მუშაობენ სამეცნიერო ნაშრომებზე, მონაწილეობენ საერთაშორისო კონფერენციებში და აქვთ შესაძლებლობა, საკუთარი კვლევები საერთაშორისო სამეცნიერო სივრცეში წარადგინონ.

ინფორმატიკის ინსტიტუტში კვლევები რამდენიმე მნიშვნელოვან მიმართულებას მოიცავს, მათ შორის:

• ხელოვნურ ინტელექტსა და მის გამოყენებას ქართულ ენაში;
• ბლოკჩეინსა და დეცენტრალიზებულ ტექნოლოგიებს;
• კიბერუსაფრთხოებასა და რისკების ანალიზს;
• რთული სისტემების მოდელირებასა და ანალიზს.

ამ პროცესში სტუდენტი მხოლოდ კვლევის დამკვირვებელი არ არის. ის შეიძლება გახდეს კვლევის მონაწილე, თანაავტორი და მომავალში - თავადაც მენტორი.

სწორედ ეს ქმნის აკადემიური გარემოს უწყვეტობას, როდესაც უნივერსიტეტში მიღებული ცოდნა ერთ კონკრეტულ სასწავლო კურსთან ან დიპლომის მიღებასთან არ სრულდება.

მეცნიერება, რომელიც თაობებს აკავშირებს

ერთი სამეცნიერო სტატიის ისტორია ერთი შეხედვით კონკრეტული კვლევის ამბავია - ხელოვნური ინტელექტის, ბუნებრივი ენის დამუშავებისა და ქართულენოვანი კითხვა-პასუხის სისტემების შესახებ.

თუმცა, ამ ისტორიის მიღმა კიდევ ერთი, უფრო ფართო აკადემიური სურათი იკვეთება.

ეს არის ამბავი იმაზე, როგორ გადადის ცოდნა ერთი თაობიდან მეორეზე; როგორ იცვლება დროთა განმავლობაში მასწავლებლისა და სტუდენტის როლი; და როგორ შეიძლება ერთი სტუდენტის ნაშრომი ახალი კვლევის დასაწყისი გახდეს.

მეცნიერება მხოლოდ ფორმულები, ალგორითმები და კვლევის შედეგები არ არის. ის ადამიანების, იდეების, გამოცდილებისა და თაობების ურთიერთკავშირიცაა.

ამ ისტორიაში კი ყველაზე მნიშვნელოვანი ის არის, რომ აკადემიური ჯაჭვი აქ არ სრულდება.

ერთი თაობა მეორეს გადასცემს ცოდნასა და გამოცდილებას. მეორე თაობა ამ ცოდნას ახალ კონტექსტში ავითარებს. შემდეგ ის უკვე ახალი მკვლევრისთვის ხდება საწყისი წერტილი.

და შესაძლოა, სწორედ ეს არის უნივერსიტეტის კვლევითი კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი — როდესაც ერთი თაობის შექმნილი ცოდნა მომდევნო თაობისთვის დასასრული კი არა, ახალი კვლევის დასაწყისი ხდება.

ავტორი

სერგო ცირამუა

საქართველოს უნივერსიტეტის პროფესორი, ინფორმატიკის ინსტიტუტის დირექტორი