ნათელია, რომ სოციალური მედია ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გავლენას ახდენს და ბავშვებსა და მოზარდებს საფრთხეს უქმნის. ერთ-ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მექსიკაში პლატფორმის მხოლოდ 40-წუთიანი დათვალიერება გახდა საჭირო იმისთვის, რომ მოზარდი გოგოსთვის სუიციდის შემცველი კონტენტი შეეთავაზებინა.

ყველაზე საგანგაშო ის არის, რომ ეს არ არის იზოლირებული ხარვეზები, არამედ იმის შედეგი, როგორ არის შექმნილი ალგორითმები მომხმარებლების მისაზიდად და პლატფორმაზე მათ უფრო დიდხანს გასაჩერებლად. უსასრულო სქროლვისა და მისგან მიღებული მყისიერი კმაყოფილების გამო, სოციალური მედია, შესაძლოა, ისეთივე დამოკიდებულების გამომწვევი გახდეს, როგორც სიგარეტი.

ამ ფაქტორებმა ეკრანთან გატარებულ დროსთან დაკავშირებულ და სხვა სახის წუხილთან ერთად, მრავალ ქვეყანას უბიძგა, ბავშვებისთვის სოციალური მედიის გამოყენება აეკრძალათ ან შეეზღუდათ. გასულ წელს, ავსტრალია გახდა პირველი ქვეყანა, რომელმაც სცადა, 16 წლამდე ასაკის პირები აპლიკაციებისგან ჩამოეშორებინა. ივნისში, არაბთა გაერთიანებულმა საამიროებმა მიიღო ზომა, რომლითაც 15 წლამდე ახალგაზრდებს აეკრძალათ წვდომა ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა TikTok, Instagram, Snapchat, Facebook და X.

გასულ კვირას გაერთიანებულმა სამეფომ წარმოადგინა გეგმა, რომლის მიხედვითაც, მომავალი გაზაფხულიდან 16 და 17 წლის ახალგაზრდებისთვის სოციალურ მედიაში შუაღამით კომენდანტის საათი დაწესდება, თუმცა მათ შეეძლებათ მასზე უარის თქმა. პრემიერ-მინისტრმა კირ სტარმერმა ივნისში განაცხადა, რომ 16 წლამდე ასაკის პირთათვის სოციალურ მედიაზე უფრო მკაცრი აკრძალვის მიღებას "შობამდე" იმედოვნებდა. ამ კვირის დასაწყისში სტარმერი ოფიციალურად გადადგა, თუმცა, სავარაუდოდ, კანონპროექტის განხილვა გაგრძელდება. სამშაბათს საფრანგეთის კანონმდებლებმა მიიღეს კანონპროექტი, რომელიც სოციალურ მედიას 15 წლამდე ასაკის ნებისმიერი პირისთვის კრძალავს. მოსალოდნელია, რომ პრეზიდენტი ემანუელ მაკრონი მას ხელს მოაწერს.

ბევრი ორგანიზაცია, რომელმაც ამ რისკების კვლევასა და ბავშვთა უფლებების დაცვაზე, წლები დახარჯა, მსგავს აკრძალვებს მხარს არ უჭერს. პირიქით, ისინი გვაფრთხილებენ, რომ ამ სივრცეებიდან ბავშვების ჩამოშორებამ, შესაძლოა, მხოლოდ სიმპტომები მოაგვაროს, ხოლო პრობლემის გამომწვევი ძირითადი მიზეზები ხელუხლებელი დარჩეს და ახალი რისკებიც კი შექმნას.

ავსტრალიის ეს ზომა საერთაშორისო დონეზე მოიწონეს და სამაგალითოდ მიიჩნიეს. თუმცა, მისი დანერგვიდან ექვსი თვის შემდეგ, 10 მშობლიდან შვიდმა აღნიშნა, რომ მათ შვილებს კვლავ აქვთ ანგარიშები Instagram-ზე, TikTok-ზე ან Snapchat-ზე. ეს გასაკვირი არ არის. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მოზარდობა, როგორც წესი, ჯანყის პერიოდია, არამედ იმიტომაც, რომ ბუნებრივია წინააღმდეგობის გაწევა იმ სივრცეებიდან გარიყვის მიმართ, სადაც მათი სოციალური ცხოვრების დიდი ნაწილი მიმდინარეობს და სადაც ის ადამიანები იკრიბებიან, ვისთან ერთადაც გაიზარდნენ.

სოციალური მედიის პლატფორმები ახალგაზრდებისთვის, განსაკუთრებით კი მათთვის, ვინც Covid-19-ის პანდემიის დროს გაიზარდა, ბევრად მეტია, ვიდრე უბრალოდ გართობა. მათი სიგარეტთან შედარება უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ ისინი მნიშვნელოვან ფუნქციებსაც ასრულებს. ეს სივრცეები სოციალიზაციისთვის, სწავლისა და იმ ინფორმაციაზე წვდომისთვისაა, რომელიც სხვაგან ხშირად მიუწვდომელია, განსაკუთრებით ისეთ ადგილებში, სადაც კვლავაც არსებობს საგანმანათლებლო ხარვეზები და საჯარო სერვისებზე წვდომის უთანასწორობა. ზოგადად რომ ვთქვათ, რამდენჯერ გვიხსნა Reddit-მა ისეთი პასუხით, რომელსაც სახელმძღვანელოში, სკოლაში ან საჯარო დაწესებულებაში ვერ ვპოულობდით? და რამდენჯერ გვისწავლია YouTube-ის გაკვეთილიდან ან X-ის პოსტიდან ისეთი რამ, რაც ჩვენთვის სხვას არავის აუხსნია?

გარდა ამისა, სოციალურ მედიას შეუძლია საზოგადოების ნაწილად ყოფნის განცდა და თვითგამოხატვის სივრცე შეუქმნას მათ, ვინც ამას ინტერნეტს მიღმა ყოველთვის ვერ პოულობს. იმ მოზარდებისთვის, რომლებიც ისტორიულად მარგინალიზებულ ჯგუფებს მიეკუთვნებიან, მაგალითად, LGBTQ+ პირებს, ფერადკანიანებს ან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებს, ამ სივრცეებმა ასევე შეიძლება შესთავაზონ შესაძლებლობა, საკუთარი იდენტობა მეტი თავისუფლებით შეისწავლონ და ჩამოაყალიბონ, მისაბაძი მაგალითები იპოვონ და თავი ნაკლებად მარტოსულად იგრძნონ.

ზუსტად იმიტომ, რომ სოციალური მედია ბევრად მეტია, ვიდრე უბრალოდ გართობა, ღირს დავსვათ კითხვა, ხომ არ ჩაანაცვლებს ზოგიერთი გამოსავალი ერთ ზიანს მეორით. ასაკის ვერიფიკაცია, მაგალითად, მეტად მგრძნობიარე მონაცემების შეგროვებას მოიცავს, რაც პლატფორმებს კიბერდამნაშავეებისთვის უფრო მიმზიდველს ხდის და არასრულწლოვანთა კონფიდენციალურობასა და უსაფრთხოებას რისკის ქვეშ აყენებს. ეს მხოლოდ ჰიპოთეზა არ არის. როდესაც 2025 წელს Discord-მა თავისი ასაკის ვერიფიკაციის სისტემა დანერგა, მონაცემთა გაჟონვა განიცადა, რამაც 70 000-ზე მეტი პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტი მოიცვა.

მეორე ვარიანტია ბიომეტრიულ მონაცემებზე დაფუძნებული ვერიფიკაციის სისტემები, რომლებმაც პრაქტიკაში შეზღუდვები აჩვენა. ავსტრალიაში მოზარდებმა წვდომის შესანარჩუნებლად ყველაფერს მიმართეს, დაწყებული VPN-ებით, ყალბი დაბადების თარიღებით, მშობლების ან უფროსი და-ძმების მონაცემებით და ყალბი ულვაშებითაც კი.

გამოსავალი ბავშვებისა და მოზარდების ციფრული სივრცეებიდან გარიცხვა კი არ უნდა იყოს, არამედ იმის უზრუნველყოფა, რომ პლატფორმები უსაფრთხო გამოყენებისთვის იყოს შექმნილი. ბავშვობა და მოზარდობა ასევე არ არის უნივერსალური გამოცდილება. ბავშვები სხვადასხვა რეგიონებიდან ან სხვადასხვა სოციალურ-ეკონომიკური გარემოდან სოციალურ მედიას განსხვავებულად იყენებენ.

"ჩვენ არ შეგვიძლია, და არც უნდა, უგულებელვყოთ ის ფაქტი, რომ წვდომის, ზედამხედველობისა და ციფრული რისკების წინაშე დაუცველობის პირობები ღრმად უთანასწოროა ქვეყნებს შორის და ერთსა და იმავე რეგიონშიც კი, განსაკუთრებით ისეთ კონტექსტში, როგორიცაა ლათინური ამერიკა, სადაც განათლებასა და საჯარო სერვისებზე წვდომის ხარვეზები კვლავაც რჩება", — ამბობს დილმარ ვილიენა, პერუში Hiperderecho-ს აღმასრულებელი დირექტორი და ციფრული უფლებების სპეციალისტი.

საბოლოოდ, სოციალური მედიის აკრძალვის იდეა თანმიმდევრულობის საკითხებსაც აჩენს. თუ მიზანი ბავშვების ციფრული ზიანისგან დაცვაა, მსგავსი აკრძალვები პლატფორმების კონკრეტულ სიას რატომ უნდა დაეფუძნოს, როცა ამ ზიანის დიდი ნაწილი სტრუქტურულია და მრავალ ონლაინ სივრცეს მოიცავს? ისეთი აპლიკაციები, როგორიცაა WhatsApp და პლატფორმები, როგორიცაა Roblox, სადაც არასრულწლოვნებს უცხოებთან ურთიერთობა შეუძლიათ, ამ რეგულაციების დიდი ნაწილის მიღმა დარჩა. თუმცა, ზოგიერთი საგანმანათლებლო პოტენციალის მქონე ინსტრუმენტებს მოიცავს, მაგალითად YouTube-ს. გარდა ამისა, აპლიკაციების სიის ირგვლივ აგებული რეგულაცია, როგორც ჩანს, მოძველებისთვისაა განწირული.

როდესაც 2025 წლის 10 დეკემბერს 16 წლამდე ბავშვებისთვის სოციალური მედიის ეროვნული აკრძალვა ძალაში შევიდა, ავსტრალიის ღირსშესანიშნაობები განათდა

ფოტო: Brendon Thorne/Getty Images

ახალ ტექნოლოგიებს ყოველთვის ახალი რისკები მოაქვს, მაგრამ მიზანი ინოვაციების აკრძალვა ან მოწყვლადი ჯგუფებისთვის წვდომის შეზღუდვა არ არის. მთავარია, შევეცადოთ გავიგოთ, ეს ტექნოლოგიები მათზე როგორ მოქმედებს და ამ რისკების სამართავად პროპორციული ზომებით ვუპასუხოთ.

როგორც Cultivando el Género-ს წარმომადგენელი და ბავშვთა ონლაინ დაცვის სპეციალისტი, ენჯი კონტრერასი, აღნიშნავს, ციფრული ცხოვრება ყოველდღიური ცხოვრებისგან განცალკევებული სივრცე არ არის, არამედ მისი გაგრძელებაა. პასუხი ბავშვებისა და მოზარდების ციფრული სივრცეებიდან გარიცხვა კი არ უნდა იყოს, არამედ იმის უზრუნველყოფა, რომ პლატფორმები უსაფრთხოდ გამოყენებისთვის იყოს შექმნილი, იმავე დაცვითა და უფლებებით, რომლებითაც არასრულწლოვნები ინტერნეტს მიღმა სარგებლობენ.

ამ გაგებით, სოციალური მედია უფრო ველოსიპედს ჰგავს, ვიდრე სიგარეტს. ჩვენ ვიცით, რომ ავარიები შეიძლება მოხდეს, მაგრამ არავინ მათ აკრძალვას გვთავაზობს. ჩვენ ველობილიკებს ვაშენებთ, მოძრაობის წესებს ვადგენთ, ხალხს მათ გამოყენებას ვასწავლით, ჩაფხუტებისა და მუხლის დამცავების პოპულარიზაციას ვუწყობთ ხელს და უსაფრთხოების სტანდარტებს ვითხოვთ. ჩვენ რისკებს ისე ვამცირებთ, რომ მათ სარგებელზე უარს არ ვამბობთ.

როგორ გამოიყურება ეს გამოსავალი ციფრულ სამყაროში გამოყენებისას? შესაძლოა, პირველი ნაბიჯი დებატებში თავად ბავშვებისა და მოზარდების ჩართვა იყოს, ვარაუდობს ვილიენა. იმის გაგებით, ისინი ამ პლატფორმებს რატომ და როგორ იყენებენ, ისეთი პასუხების შემუშავება გახდება შესაძლებელი, რომლებიც რეალურ რისკებს გაუმკლავდება ისე, რომ ამ სივრცეების შემოთავაზებული სარგებელი არ გაწიროს.

კერძოდ, თითოეულ დაინტერესებულ მხარეს ციფრულ გარემოში არასრულწლოვანთათვის უფრო უსაფრთხო მომავლის შექმნაში უნიკალური როლი და პასუხისმგებლობა აკისრია. მთავრობებმა მტკიცებულებებზე და არა იმპულსურ რეაქციებზე დაფუძნებული საჯარო პოლიტიკა და რეგულაციები უნდა შეიმუშაონ. მაგალითად, ბრაზილიამ უფრო ხელმისაწვდომი მშობელთა კონტროლის ფუნქციების დამატება, დამოკიდებულების გამომწვევი დიზაინის პრაქტიკების შემცირება (როგორიცაა უსასრულო სქროლვა), ალგორითმების მუშაობასთან მეტი გამჭვირვალობა და ტექნოლოგიური კომპანიებისგან მეტი ანგარიშვალდებულება მოითხოვა.

პლატფორმებმა საკუთარი ალგორითმების დიზაინზე მეტი პასუხისმგებლობა უნდა აიღოს, რადგან ეს ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა. აუცილებელია, სკოლამ ციფრული წიგნიერება ყოველდღიური სასწავლო პროგრამის ნაწილად აქციოს და ონლაინ ძალადობის სიტუაციების პრევენციის, გამოვლენისა და მათზე რეაგირებისთვის პროტოკოლები შეიმუშაოს. ოჯახებსა და მეურვეებს ბავშვების ციფრულ ცხოვრებაში მხარდასაჭერად ინსტრუმენტები და სახელმძღვანელო მითითებები სჭირდებათ.

როგორც ბავშვების მხარდამჭერებს, ისე მათ, ვინც ამ სივრცეებს იყენებს, მხარდაჭერა სჭირდებათ, რათა იცოდნენ, ონლაინ რისკის შემცველ სიტუაციებს როგორ უპასუხონ, ამბობს დაფნა ვინიეგრა, Infancia Libre de Abuso Sexual-ის დამფუძნებელი. ისეთი ინიციატივები, როგორიცაა VigIAchatbot, ამ შესაძლებლობებს აძლიერებს და ბავშვებისთვის ციფრული სამყაროს გამოწვევების შესახებ მითითებებს უზრუნველყოფს. თავად ბავშვები და მოზარდები უნდა განიხილებოდნენ, როგორც უფლებების მქონეები და არა უბრალოდ ადამიანები, რომლებსაც დაცვა სჭირდებათ.

ახალი სარეგულაციო წინადადებები სწორედ ამ მიმართულებას იღებს. ლორენა ვილიავისენსიომ, მექსიკის ბავშვთა და მოზარდთა ყოვლისმომცველი დაცვის ეროვნული სისტემის აღმასრულებელმა მდივანმა განაცხადა, რომ ისინი სოციალური მედიის დასარეგულირებლად ინიციატივას ამზადებენ, მაგრამ ეს მხოლოდ კონტროლს არ ეხება. "ჩვენ მიგვაჩნია, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია პლატფორმების დიზაინის ეტაპიდანვე უზრუნველვყოთ ბავშვებისა და მოზარდების გაძლიერებული დაცვის ჩაშენება", — ამბობს ვილიავისენსიო.

ალბათ დროა შევწყვიტოთ საკუთარი თავისთვის იმის კითხვა, ბავშვები ინტერნეტს როგორ მოვარიდოთ, და დავიწყოთ კითხვა, რაღაცების აკრძალვა უფრო მეტად რატომ გვიადვილდება, ვიდრე უკეთესი პირობების მოთხოვნა?

თუ სტატიაში განხილული თემა და ზოგადად: მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სფერო შენთვის საინტერესოა, გამოიწერე ჩვენი YouTube არხი და უყურე თემატურ ვიდეოებს.