ყოველწლიურად ნობელის პრემია მეცნიერების სამ დარგში გაიცემა, ესენია: ფიზიოლოგია/მედიცინა, ფიზიკა და ქიმია. პირველი ლაურეატები ჯერ კიდევ 1901 წელს გამოავლინეს. ამ მხრივ პიონერები იყვნენ ემილ ადოლფ ბერინგი, ვილჰელმ რენტგენი და იაკობ ჰენდრიკ ვანტ-ჰოფი.

მას შემდეგ პრიზი მრავალმა გამოჩენილმა მკვლევარმა მოიპოვა, მათ შორის ალბერტ აინშტაინმა და მარია კიურიმ. ეს სახელები უკვე ყველასთვის ცნობილია, რადგან მათმა აღმოჩენებმა და მიღწევებმა მეცნიერება განვითარების სულ სხვა ეტაპზე გადაიყვანა.

მეცნიერების ამ დარგებში 2026 წლის ლაურეატების ვინაობა ოქტომბრის დასაწყისში გავიგეთ. ახლაც ჯილდო იმ მკვლევრებმა მიიღეს, რომელთა მიგნებებიც განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა.

ფიზიოლოგია და მედიცინა

ნობელიანტები ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში.

ფოტო: Nobel Prize

ამ დარგებში 2026 წლის ნობელიანტები 5 ოქტომბერს დაასახელეს. ესენი არიან კარლ დეისეროთი, პიტერ ჰეგემანი და გეორგ ნაგელი. მათ ჯილდო ოპტოგენეტიკისა და სინათლით კონტროლირებადი იონური არხების შესახებ აღმოჩენებისთვის მიიღეს.

პირველი ბიოლოგიური მეთოდია, რომელიც სინათლით ნეირონებისა და სხვა ტიპის უჯრედების მანიპულაციას გულისხმობს. მეორე კი ელექტრომაგნიტური რადიაციის მეშვეობით იონური არხების (ფორების წარმომქმნელი მემბრანული ცილები) რეგულირებას ნიშნავს.

ჰეგემანმა და ნაგელმა აღმოაჩინეს ცილა, რომელსაც უნიკალური მახასიათებლები აქვს. ნებისმიერ უჯრედში მოთავსებისას ის მათ სინათლის მიმართ მგრძნობიარეს ხდის. დეისეროთმა ამ ცილაზე პასუხისმგებელი გენი ვირთხების ნერვულ უჯრედებში გაააქტიურა. ლურჯი სინათლით მათი განათებით მეცნიერმა ნერვული სიგნალის პროვოცირება შეძლო. მოგვიანებით იგივე მეთოდი ცოცხალი თაგვების ტვინზეც წარმატებით გამოცადა.

ამ ტექნიკას ახლა ოპტოგენეტიკა ეწოდება, რომელიც გლობალური მასშტაბით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა და ნეირომეცნიერება განვითარების ახალ ეტაპზე გადაიყვანა. ის იმის შესწავლის საშუალებას გვაძლევს, თუ როგორ ახერხებენ ნერვული უჯრედები მოგონებების, გრძნობებისა და ქცევების ფორმირებას.

წაიკითხეთ ვრცლად: ვის და რისთვის გადაეცა 2026 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში

ფიზიკა

ნობელიანტი ფიზიკის დარგში.

ფოტო: Nobel Prize

ფიზიკის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატი 6 ოქტომბერს გამოაცხადეს. ეს ბელგიელი მეცნიერი, ფრენსის ჰალზენია, რომელმაც ჯილდო "IceCube-ის ნეიტრინოს ობსერვატორიაში შეტანილი გადამწყვეტი წვლილისა და ასტროფიზიკური წარმოშობის მაღალი ენერგიის ნეიტრინოების აღმოჩენისთვის" მიიღო.

ნეიტრინოები ყველგანაა, თუმცა მათ არსებობას ვერ ვგრძნობთ — ისინი დედამიწასა და ჩვენს სხეულში ისე გადის, რომ არაფერს ეჯახება. ამის მიუხედავად, ძალიან იშვიათად მაღალი ენერგიის ნეიტრინო ატომის ბირთვს ეჯახება. სამხრეთ პოლუსის სუფთა ყინულში ამ შეჯახებისას სინათლის მცირე ანთება წარმოიქმნება, რასაც ყინულში ღრმად განთავსებული სენსორები აფიქსირებს.

ჰალზენმა, რომელიც ვისკონსინ-მედისონის უნივერსიტეტში (აშშ) მოღვაწეობს, ჯერ კიდევ 1988 წელს ივარაუდა, რომ სამხრეთ პოლუსის ყინული კოსმოსიდან მომავალი ელემენტარული ნაწილაკების — ნეიტრინოების — "გამოსაჭერად" და დასაკვირვებლად შეგვეძლო, გამოგვეყენებინა. სამხრეთ პოლუსის ყინული ამისთვის იდეალურია, რადგან ის ხელის შემშლელი სხვადასხვა ფაქტორისგან თავისუფალია და გეოლოგიურად სტაბილურია (იქ მიწისძვრები არ ხდება). ვარაუდიდან რამდენიმე წელში პირველადი ტესტირება ყინულშივე განხორციელდა.

მისი სამეცნიერო ლიდერობით მკვლევრების საერთაშორისო გუნდმა შექმნა IceCube — სამხრეთ პოლუსის ყინულში განთავსებული გიგანტური ობსერვატორია, რომელიც სინათლის სპეციალური სენსორებითაა აღჭურვილი. ამ ტექნოლოგიის მეშვეობით შორეულ სამყაროში მიმდინარე ექსტრემალური, მაღალენერგეტიკული პროცესებს დროს გამოყოფილი ნეიტრინოების დაფიქსირება შეძლეს.

წაიკითხეთ ვრცლად: ფიზიკის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი გამოავლინეს

ქიმია

ნობელიანტები ქიმიის დარგში.

ფოტო: Nobel Prize

ქიმიის დარგში წლევანდელი ნობელის პრემიის მფლობელების ვინაობა 7 ოქტომბერს გავიგეთ. პრიზი 2 მეცნიერს გადაეცა: ანრი კაგანსა და კენსო სოაის — "ასიმეტრიულ ორგანულ სინთეზში ავტოკატალიზისა და არაწრფივი ეფექტის აღმოჩენისთვის".

სიცოცხლეს ჰომოქირალურობა ახასიათებს. ეს ტერმინი ბერძნულ სიტყვებს აერთიანებს: "იგივე" და "ხელი". ხელების მსგავსად, ამინომჟავები ორი სარკული ვარიანტის სახით გვხვდება, მაგრამ ჩვენი ორგანიზმის შემადგენელ უჯრედები, კერძოდ კი ცილებში, მხოლოდ ერთი მათგანია. მეორე ბუნებაში იშვიათია.

ჰომოქირალურობის წარმოშობის შესასწავლად მკვლევრები ისეთი ქიმიური რეაქციების ექსპერიმენტებს ატარებდნენ, რომელთა შედეგადაც ორი სარკული მოლეკულა მიიღებოდა. სინჯარაში ყოველთვის ორივე მათგანის თანაბარი პროპორცია იყო, არადა მხოლოდ ერთის წარმოქმნა სჭირდებოდათ.

კაგანმა 1986 წელს ქიმიური რეაქციების საჭირო გზით წარმართვის მეთოდს მიაგნო. ამის შედეგად ერთი სარკული ვარიანტის ხელმისაწვდომობა იმაზე მეტად გაიზარდა, ვიდრე იქამდე შესაძლებლად მიაჩნდათ.

მეორე ნაბიჯი უკვე სოიაიმ გადადგა. 1995 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში მან აღწერა პირველი ქიმიური რეაქცია, რომელსაც ჰომოქირალურობის პოტენციალი ჰქონდა. 2003 წელს ეს უკვე რეალურად განახორციელა, ანუ ერთი სარკული ვარიანტი წარმოქმნა.

წაიკითხეთ ვრცლად: ქიმიის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემია ორმა მეცნიერმა მიიღო — რა აღმოაჩინეს მათ

ლაურეატთა კომენტარები

ახლად არჩეულ ნობელიანტებს კომისიის წევრები გადაწყვეტილების შესახებ სატელეფონო ზარით ატყობინებენ ხოლმე. შესაბამისად, ხშირად ვრცელდება მათი პირველი რეაქცია იმაზე, რომ ლაურეატები გახდნენ.

ახლაც სოციალურ ქსელში რამდენიმე ნობელიანტის პირველი კომენტარი გავრცელდა.

"ჯერ არ მეძინა, რადგან ღამის ბუ ვარ. ვფიქრობ, ახლა კიდევ დიდი ხანი ვერ დავიძინებ", — ასეთი რეაქცია ჰქონდა მეცნიერ კარლ დეისორთს, როცა სატელეფონო ზარით ოფიციალურად აცნობეს, რომ ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში 2026 წელს გამოვლენილი ერთ-ერთი ნობელიანტია

მის შემთხვევაში გულისამაჩუყებელი კადრებიც ვიხილეთ, თუ როგორ ეუბნება ის შვილებს, რომ ნობელის პრემია მიიღო:

მისი კოლეგა, გეორგ ნაგელი, იტალიაში იყო, როცა სიახლის შესახებ შეიტყო.

"ამას მართლა არ ველოდი... ვფიქრობდი, რომ მედიცინაში ამ პრიზის მიღება ჯერ კიდევ ადრე იყო", — განაცხადა ლაურეატმა.

რაც შეეხება პიტერ ჰეგემანს, მან ელ. ფოსტაზე მიიღო შეტყობინება: "დამირეკე, შენთვის რაღაც მნიშვნელოვანი მაქვს სათქმელი".

როცა მან მითითებულ ნომერზე დარეკა, გაიგო, რომ ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში 2026 წლის ნობელიანტია. მისი თქმით, ძალიან მოხარულია, რომ ამ პრიზს მეგობრებთან იზიარებს. მან საუბარში ცნობისმოყვარეობის მნიშვნელობაც ხაზგასმით აღნიშნა და ისიც, თუ რამდენად მოულოდნელ ადგილებში შეიძლება, ცოდნისწადილმა მიგიყვანოს.

ისიც ცნობილია, თუ რა კომენტარი გააკეთა პირველად ფრენსის ჰალზენმა:

"ვიმედოვნებ, ეს იმ გამბედავი ადამიანების დამსახურებასაც წარმოაჩენს, რომლებიც ამ პროექტის დასაწყისში შემომიერთდნენ — როცა არცერთი პატივსაცემი, ტრადიციული შეხედულებების მქონე ფიზიკოსი ამას არ იზამდა. ბევრი ნიჭიერი ადამიანი გვერდით დამიდგა და სწორედ ამიტომ ვარ დღეს აქ", — თქვა მან.

დაბოლოს, როცა კენსო სოაის დაურეკეს, მას საუბრის მოულოდნელად შეწყვეტა მოუწია.

"ჩვენი პრემიერმინისტრი მირეკავს...", — თქვა ქიმიის დარგში 2026 წლის ერთ-ერთმა ნობელიანტმა.

მანამდე მან გამოხატა, რამდენად გახარებული იყო ნობელის პრემიის მიღებით. სოაიმ ისიც განაცხადა, რომ სასიამოვნოა მისი და კოლეგების მიღწევების ასეთი აღიარება. მოხარულია იმითაც, რომ მსოფლიოს მასშტაბით ქიმიკოსები მის მიერ აღმოჩენილ რეაქციას იყენებენ.

საინტერესო ფაქტები რიცხვებში

სამივე დარგში ნობელის პრემიის ისტორია რიცხვებში შეგვიძლია გამოვსახოთ. მაგალითად, ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში ყველაზე ხანდაზმული ლაურეატის ასაკი 87 წელი იყო, ყველაზე ახალგაზრდისა კი — 31. ასევე, ამ დარგში პრიზი ორჯერ არავის აუღია.

სულ 117 პრიზი იყო, ლაურეატთა რაოდენობა კი 235-ია, რადგან ხშირად რამდენიმე გამარჯვებულს აცხადებენ. კერძოდ, ერთი ნობელიანტი სულ 40-ჯერ დაასახელეს, ორი 36-ჯერ, სამი კი — 41-ჯერ.

რაც შეეხება ფიზიკას, აქ პრიზი ორჯერ ერთმა ლაურეატმა მიიღო: ჯონ ბარდინმა. ამ დარგში ყველაზე ხანდაზმული გამარჯვებული 96 წლის იყო, ხოლო ახალგაზრდა — 25-ის.

ფიზიკაში 120 პრიზი იყო, ლაურეატთა რაოდენობა კი 230-ია. ერთი გამარჯვებული 48-ჯერ გამოაცხადეს, ორი 33-ჯერ, ხოლო სამი — 39-ჯერ.

ქიმიაში 118 პრიზი და 200 ლაურეატია. ისტორიის განმავლობაში ორჯერ მხოლოდ ორი მეცნიერი დაასახელეს.

ქიმიის დარგში ნობელიანტთა შორის ყველაზე დიდი ასაკი 97 წელია, ყველაზე მცირე კი — 35. ერთი გამარჯვებული სულ 63-ჯერ იყო, ორი 26-ჯერ, ხოლო სამი — 29-ჯერ.

მომდევნო წელსაც ახალი ნობელიანტების ვინაობა ოქტომბრის დასაწყისში გვეცოდინება. ნომინაციის პროცესი სექტემბერში დაიწყო და 31 იანვარს დასრულდება.

თუ სტატიაში განხილული თემა და ზოგადად: მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სფერო შენთვის საინტერესოა, შემოგვიერთდი ჯგუფში – შემდეგი ჯგუფი.