სხვადასხვა კულტურაში ადრეული გაზაფხული განტვირთვისა და ხუმრობების დროა, თუმცა ისტორიკოსები ვერ თანხმდებიან, ვინ შექმნა 1-ელი აპრილის ტრადიცია. ყოველი წლის 1-ელ აპრილს მილიონობით ადამიანი სიამოვნებით სარგებლობს შესაძლებლობით, უწყინარად იხუმროს, ან სხვები გააცუროს. მაგრამ როგორ გაჩნდა ეს დღე?

მიუხედავად იმისა, რომ პირველ აპრილს ფართოდ აღნიშნავენ ინგლისურენოვან სამყაროში, ისტორიკოსებს დღემდე არ დაუდგენიათ მისი წარმოშობის ზუსტი დრო ან ადგილი. ცნობილია, რომ ეს ტრადიცია გარკვეული ფორმით არსებობდა მინიმუმ 1500-იანი წლებიდან, თუმცა სხვადასხვა თეორია მის წარმოშობას შუა საუკუნეების ინგლისს ან უფრო გვიანდელ საფრანგეთს უკავშირებს. სხვები კი ამტკიცებენ, რომ მისი ფესვები კიდევ უფრო ადრე, ძველი რომის და სხვა კულტურების გაზაფხულის დღესასწაულებში უნდა ვეძებოთ. სწორედ ამიტომ რჩება ეს დღე მხიარულ, მაგრამ ამოუხსნელ საიდუმლოდ.

რატომ მაინცდამაინც 1-ელი აპრილი? სამი მთავარი ვერსია

მიუხედავად გაურკვეველი წარმოშობისა, ზოგიერთი ტექსტური მტკიცებულება მიუთითებს, რომ ეს ტრადიცია შესაძლოა 600 წელზე მეტი ხნის იყოს. ფოლკლორისტი სტივენ უინიკი გამოყოფს სამ მთავარ ვერსიას: ერთს ინგლისიდან და ორს საფრანგეთიდან.

ერთ-ერთი ვერსიის მიხედვით, 1-ელი აპრილის ხუმრობები შუა საუკუნეებიდან მოდის და შესაძლოა ინგლისელი პოეტის, ჯეფრი ჩოსერის ტექსტშიც იყოს ასახული. მის ნაწარმოებში "მონაზვნის მღვდლის მოთხრობა" (დაახლ. 1390 წელი) მოთხრობილია მამლისა და მელიის ამბავი, რომლებიც ცდილობენ ერთმანეთი გააცურონ. ტექსტში აღნიშნულია, რომ ეს ხუმრობები მარტის დასაწყისიდან 32 დღის შემდეგ ხდება, რაც 1-ელ აპრილს ემთხვევა. თუმცა ზოგი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ტექსტში შუა საუკუნეების მწერალმა მექანიკური შეცდომა დაუშვა, რაც ამ თეორიას ასუსტებს.

მეორე ვერსია საფრანგეთთან არის დაკავშირებული, სადაც საუკუნეების განმავლობაში აღინიშნებოდა Poisson d’Avril (აპრილის თევზის დღე). დღეს ამ ტრადიციის ფარგლებში ადამიანები ცდილობენ შეუმჩნევლად მიამაგრონ ქაღალდის თევზი სხვის ზურგზე და შემდეგ, როცა მსხვერპლი მიხვდება, რომ მოატყუეს, იყვირონ: "აპრილის თევზი!" არსებობს მტკიცებულება, რომ ეს ტერმინი უკვე 1508 წელს გამოიყენებოდა ფრანგი პოეტის, ელუა დ’ამერვალის ტექსტში. შესაძლოა, ეს სიტყვა "მოტყუებულ" ადამიანებს უკავშირდებოდა ან უკვე არსებული ტრადიციის აღნიშვნა იყო.

მესამე ვერსია კალენდრის ცვლილებას უკავშირდება. 1564 წელს საფრანგეთის ახალგაზრდა მეფე ჩარლზ მეცხრე დიდ მოგზაურობაში გაემგზავრა და ქვეყნის მასშტაბით ასზე მეტი ქალაქი და დასახლება მოინახულა. ამ მოგზაურობისას მან აღმოაჩინა, რომ სხვადასხვა რეგიონში განსხვავებული კალენდრები და დღესასწაულები იყო მიღებული. ამ ქაოსის დასარეგულირებლად მან გამოსცა რუსილიონის ედიქტი, რომლის მიხედვითაც საფრანგეთში ახალი წელი 1-ელ იანვარს უნდა აღენიშნათ. მანამდე ბევრგან ახალი წელი მარტის ბოლოს ან აპრილის დასაწყისში იწყებოდა. ამ ცვლილებამ დაბნეულობა გამოიწვია, ზოგი კვლავ აპრილში აღნიშნავდა ახალ წელს და ამიტომ "სულელებად" მიიჩნეოდნენ. არსებობს თეორია, რომ მათზე ხუმრობა თანდათან ტრადიციად იქცა და შემდეგ მთელ ევროპაში გავრცელდა.

გაზაფხულის კიდევ უფრო ძველი ხუმრობები

მიუხედავად იმისა, რომ 1-ელი აპრილის წარმოშობის ეს სამი ვერსია სადავოა, ყველა მათგანი გაზაფხულთანაა კავშირში, როგორც კეთილგანწყობილი ხუმრობებისა და თამაშების პერიოდთან, და გვახსენებს ბევრად უფრო ძველ, გაზაფხულის მხიარულ რიტუალებს. მიუხედავად იმისა, ნამდვილად გახდა თუ არა ეს ტრადიციები უშუალო შთაგონება პირველ აპრილისთვის, ბევრი ძველი და თანამედროვე გაზაფხულის დღესასწაული მოიცავს მოტყუებას, შენიღბვასა და უწყინარ ხუმრობებს.

მაგალითად, ძველ რომში გაზაფხულის ბუნიობის შემდეგ აღინიშნებოდა ჰილარია, რომელიც გაზაფხულის დადგომას აღნიშნავდა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი წარმოშობაც ბუნდოვანია, დღესასწაულის ყველაზე ძველი მოხსენიებები ჩვენი წელთაღრიცხვით მესამე საუკუნეს მიეკუთვნება. ეს ფესტივალი უფრო ფართო რიტუალის ნაწილი იყო, რომელიც ნაყოფიერების ქალღმერთ კიბელეს პატივსაცემად იმართებოდა.

რელიგიის ისტორიკოსი ჯეიკობ ლათამი ამ გაზაფხულის დღესასწაულს აღწერს, როგორც "ნიღბიან კარნავალს, რომელიც თავისუფალი, ზოგჯერ თავაშვებული ქცევით გამოირჩეოდა". ეს იყო მონაწილეების განტვირთვის და ზეიმის საშუალება, ისე, რომ სოციალური საზღვრები პრაქტიკულად იშლებოდა. რომაელი ისტორიკოსი ჰეროდიანე აღნიშნავდა: "ნებისმიერს შეუძლია გადაიცვას და გახდეს ის პერსონაჟი, რომელიც თავად სურს", და ამატებდა, რომ "არ არსებობს ისეთი მაღალი ან გამორჩეული მდგომარეობა, რომლის მიბაძვასაც ადამიანი ვერ შეძლებს, ის შეიძლება იმავე სამოსში გამოეწყოს და საკუთარი ნამდვილი ვინაობის დაფარვით სულელიც კი ითამაშოს".

გაზაფხულზე აღნიშნულ სხვა "მხიარულ" დღესასწაულებს შორისაა ჰოლი, ინდური გაზაფხულის ფესტივალი, რომელიც მარტში იმართება და მოიცავს მსუბუქ ხუმრობებსა და თამაშებს, და სიზდაჰ ბედარი, ირანული დღესასწაული, რომელიც გაზაფხულის ბუნიობიდან 13 დღის შემდეგ (დაახლოებით 2 აპრილს) აღინიშნება და ნოვრუზის ნაწილს წარმოადგენს. ეს დღე დაკავშირებულია უწყინარ ტყუილებთან და გართობასთან, რაც გარკვეულწილად ჰგავს პირველ აპრილს, თუმცა მისი ისტორია, შესაძლოა, ძვ.წ. 536 წლამდეც კი მიდიოდეს.

ოდესმე გავიგებთ, რატომ გახდა 1-ელი აპრილი ხუმრობების დღედ? ალბათ არა. როგორც ფოლკლორისტი ალან დანდესი 1988 წელს წერდა: "ასზე მეტი წლის განმავლობაში კვლევამ, სამწუხაროდ, ძალიან ცოტა რამ შემატა ამ უცნაური ტრადიციის ცოდნასა და გაგებას".

ერთი კი ნათელია, გაზაფხული ადამიანებს იზიდავს, როგორც დრო, როცა ზამთრის სიმძიმეს იშორებენ და ერთმანეთთან მხიარულად ერთობიან. ასე რომ, იქნებით "აპრილის თევზი", კიბელეს მიმდევარი თუ უბრალოდ "აპრილის სულელი", ისიამოვნეთ ხუმრობებით და გახსოვდეთ, რომ ძალიან ძველ ტრადიციაში მონაწილეობთ.