მთვარეზე ახალი გიგანტური კრატერი აღმოაჩინეს, რომელიც მეცნიერებს იშვიათ შესაძლებლობას აძლევს, კოსმოსური სხეულის შეჯახების უშუალო შედეგებს დააკვირდნენ. მას "მაკგეჩინის კრატერი" უწოდეს. ის 2024 წლის გაზაფხულზე წარმოიქმნა, როცა დედამიწის ბუნებრივ თანამგზავრს ასტეროიდის ან კომეტის ფრაგმენტი დაეჯახა. ღრმულის დიამეტრი დაახლოებით 222 მეტრს შეადგენს, ხოლო სიღრმე — 43 მეტრს.

მაკგეჩინი ყველაზე დიდი ახლად წარმოქმნილი დარტყმითი კრატერია, რომელიც NASA-ს ორბიტალურ აპარატს (LRO) ოდესმე დაუფიქსირებია და რომელიც, ზოგადად, მზის სისტემაშია. ამ ზომის ჩაღრმავების გამომწვევი შეჯახება მთვარეზე, სავარაუდოდ, საუკუნეში მხოლოდ ერთხელ ხდება, რაც ამ მიგნებას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს.

აღმოჩენის დეტალები ჟურნალ Science Advances-ში გამოქვეყნებულ ორ ახალ კვლევაშია აღწერილი. პირველ ნაშრომში მეცნიერები უშუალოდ კრატერის სტრუქტურასა და იმ დიდძალ მატერიას მიმოიხილავენ, რომელიც დარტყმის შედეგად ზედაპირზე მიმოიფანტა. მეორე კვლევაში კი LRO-ს ინსტრუმენტის (Diviner) მონაცემებია გაანალიზებული. ამ ნაშრომში საკმაოდ დიდი ტერიტორიაა შესწავლილი, რომლის ფიზიკური მახასიათებლებიც სწორედ მოვლენის შედეგად შეიცვალა.

ორივე კვლევა ასტრონომებს უნიკალურ მასალას აწვდის: ტერიტორიის ფოტოები შეჯახებამდე და შეჯახების შემდეგ. რაც ყველაზე მთავარია, დაკვირვება მანამ განხორციელდა, სანამ სხვა პროცესები ამ ადგილს სახეს უცვლიდა.

"მაკგეჩინის კრატერი გამორჩეულია იმით, რომ იგი დღემდე იდენტიფიცირებულ ახალ დარტყმით კრატერებს შორის ყველაზე დიდია. ამ მასშტაბის ფორმაციები მთვარეზე, სავარაუდოდ, ას წელიწადში ერთხელ წარმოიქმნება. შესაბამისად, ძალიან გაგვიმართლა, რომ ეს მოვლენა LRO-ს მისიის პერიოდს დაემთხვა და რეგიონის შესწავლა შეჯახებამდეც შევძელით და მის შემდეგაც", — აღნიშნავს ერთ-ერთი კვლევის წამყვანი ავტორი, ტაილერ პაუელი.

NASA-ს აპარატი LRO დედამიწის თანამგზავრს 17 წელზე მეტია, აკვირდება. ამ ხანგრძლივი მისიის წყალობით მკვლევრებს ტერიტორიის ძველი და ახალი ფოტოების შედარება და იმ მცირე ცვლილებების დაფიქსირება შეუძლიათ, რომლებიც სხვა შემთხვევაში შეუმჩნეველი დარჩებოდა.

ობიექტი პირველად 2025 წელს შენიშნეს. შემდგომმა დეტალურმა ფოტოგადაღებამ კი ახლად წარმოქმნილი ჩაღრმავება და მის გარშემო გაფანტული მატერიის ფენის არსებობა საბოლოოდ დაადასტურა.

კვლევებმა აჩვენა, რომ შეჯახების გავლენა უშუალოდ კრატერის საზღვრებს სცდება. მიმოფანტულ ქანებთან ერთად, სითბურმა რადიომეტრმა (Diviner) კიდევ უფრო ფართო თერმული ანომალია გამოავლინა. ინსტრუმენტმა კრატერის გარშემო დაახლოებით 7 კილომეტრი სიგანის "ცივი ლაქა" აღმოაჩინა, რომლის მიმდებარედაც მთვარეზე ღამით არსებული ტემპერატურა გარემოსთან შედარებით 8-9 გრადუსით დაბალია. მეცნიერთა განმარტებით, ტემპერატურული სხვაობა მთვარის გრუნტის (რეგოლიტის) გაფხვიერებამ გამოიწვია — შეჯახებამ ის უფრო "რბილი" გახადა, რის გამოც მან სითბოს შენარჩუნება ვეღარ შეძლო.

"დარტყმითი კრატერების წარმოქმნა მზის სისტემაში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და მნიშვნელოვანი პროცესია. იმის გაგება, თუ როგორ ცვლის შეჯახება ზედაპირსა და მის გარემოს, მთვარის გეოლოგიისა და ისტორიის გასააზრებლად უმნიშვნელოვანესია. გარდა ამისა, ეს ცოდნა მომავალი კოსმოსური მისიებისა და დედამიწის თანამგზავრზე დაჯდომის დაგეგმვისთვისაც მეტად აქტუალურია", — დასძენს ტაილერ პაუელი.

მთვარის ზედაპირი ათასობით კრატერითაა დაფარული, თუმცა მათგან უმეტესობა ძველია და დროთა განმავლობაში ეროზირებულია. სწორედ ამიტომ, მაკგეჩინის უცვლელი სტრუქტურა იდეალური ნიმუშია იმის შესასწავლად, თუ როგორ ყალიბდება და ვითარდება ასეთი ობიექტები.

ეს ადგილი მომავალი კოსმოსური ექსპედიციებისთვისაც საინტერესო სამიზნეა. კრატერი ბაზალტით დაფარული მუქი რეგიონისა და უფრო ნათელი მაღლობების საზღვარზე მდებარეობს. ეს მეცნიერებს საშუალებას აძლევს გამოიკვლიონ, როგორ მოქმედებს შეჯახება ორ სრულიად განსხვავებულ გეოლოგიურ გარემოზე. შესაბამის მთვარემავალს ან ეკიპაჟიან მისიას ისეთი დეტალები შეუძლია შეისწავლოს, რომელთა დანახვაც ორბიტიდან ვერ მოხერხდება.

"ზედაპირიდან განხორციელებულ დაკვირვებას უდიდესი ღირებულება ექნება. ეს საშუალებას მოგვცემს, ორბიტალური ფოტოები ადგილზე არსებულ მცირე მასშტაბის ცვლილებებს, ნიადაგის ტექსტურასა და ქანების განაწილებას შევადაროთ. ეს მიდგომა კრატერების წარმოქმნის პროცესის უკეთ გაგებაში დაგვეხმარება", — დასძენს ტაილერი.

ამ დაკვირვებებს პრაქტიკული მნიშვნელობაც აქვს. NASA და სხვა კოსმოსური სააგენტოები სულ უფრო ამბიციურ მისიებს გეგმავს. იმის ცოდნა, თუ როგორ ცვლის დარტყმა მთვარის გრუნტის თვისებებს, მკვლევრებს დაეხმარება განსაზღვრონ, როგორ იმოქმედებს ეს მომავალ კოსმოსურ ტექნოლოგიებზე.